Domplein

De ontwikkeling van het Domplein van Romeins fort tot aan de Reformatie. Bekijk in 3D hoe het Domplein veranderde.

Rond het jaar 42 bouwden de Romeinen het fort castellum Traiectum ter hoogte van het Domplein. Het fort was onderdeel van een militair netwerk bij de noordelijke grens van het Romeinse Rijk. Forten stonden vooral bij riviersplitsingen en in Utrecht ging het om de splitsing van de Rijn en de Vecht. Op bovenstaande afbeelding zie je rechts en links van het castellum huizen van de burgerlijke nederzetting. Daar woonden de vrouwen en kinderen van de soldaten en waren werkplaatsen en herbergen. Het is niet precies bekend hoe het fort en de huizen eruitzagen en waar ze stonden, dus het gaat hier om een impressie.

Romeins fort met tufstenen muur

In de ruim 250 jaar dat de Romeinen hier waren, werd het castellum meerdere keren herbouwd. Begin 3e eeuw vervingen ze de omwalling van hout en aarde door een tufstenen muur en bouwden ze het castellum uit. Het hoofdgebouw (principia) was al eerder van steen gemaakt. Toen het Romeinse Rijk in de 3e eeuw in verval raakte, verlieten de Romeinse soldaten het fort Traiectum.

Twee kerkjes van Willibrord

De Frankische hofmeier Pepijn II wees het castellum in 695 toe aan de Engelse zendeling Willibrord. Het castellum werd een uitvalsbasis om vanuit daar de Friezen tot het christendom te bekeren. Doordat de splitsing tussen de Rijn en Vecht niet ver van het oude castellum verwijderd was, lag het fort op een goede strategische plek voor de missie. Willibrord herbouwde een wat ouder vervallen kerkje en wijdde dat aan Sint-Maarten, de beschermheilige van de Franken. Daarnaast bouwde hij nog een kloostergebouw en een ander kerkje dat hij wijdde aan Salvator.

Bisschoppelijke burcht

Dit is een impressie van de bisschoppelijke burcht rond het jaar 1000. Rechts staat de Domkerk of Maartenskerk die bisschop Balderik bouwde in de 10de eeuw. Links daarvan staat de vroegmiddeleeuwse Heilig Kruiskapel met links daarvan de Salvatorkerk. Waarschijnlijk verbonden bovengrondse gangen de verschillende kerkgebouwen. Verder zie je nog een eerste versie van het bisschoppelijk paleis tegen de westmuur van de burcht. In het grijs zie je de huizen van de handelsnederzetting Stathe ter hoogte van de huidige Zadelstraat (links) en Steenweg (rechtsboven). Bij Stathe staat ook een vroege versie van de Buurkerk. Rechts in de hoek loopt de rivier de Rijn.

Romaanse Dom

Hier zie je de bisschoppelijke burcht rond het jaar 1040. Dat is nadat de burcht is uitgebreid naar het westen, gezien vanuit het zuidoosten. De nieuwe romaanse Dom van Adelbold werd in 1023 gewijd. De Dom heeft een voorplein (atrium) met links daarvan de Maartenstoren, die onderdeel is van een poortgebouw. Links daarvan staan 2 paleizen die via galerijen met de kerk verbonden zijn. Bisschop Bernold voltooide rond 1040 beide paleizen. Daarvan was de rechter (paleis Lofen) voor de Duitse keizer en de linker voor de Utrechtse bisschop zelf. Verder staan binnen de muren van de bisschoppelijk burcht nog de Salvatorkerk en de Heilig Kruiskapel.

Twee kapittels

Dit is de bisschoppelijke burcht in Utrecht rond het jaar 1200. In 1050 splitste Bernold de grondgebieden van de geestelijke gemeenschap van de Dom en Oudmunster (Salvator) en breidde deze uit. Vervolgens werden daar huizen gebouwd voor de geestelijken. Ook werd de Salvatorkerk rond die tijd flink vergroot. Na een brand in 1148 werd het koor van de Dom van Adelbold verlengd. Dat is het deel met het hoofdaltaar. Waarschijnlijk kreeg het ook 2 torens en een wandelgang rond het koor van der kerk.

Domtoren in aanbouw

In 1254 werd de eerste steen gelegd voor de nieuwe gotische Domkerk. Deze moest het romaanse geheel vervangen. Ze begonnen met de kapellen rondom het koor van de Dom. Vanaf 1320 bouwden ze ook aan de grote Domtoren. Dat was aan de westzijde van de nieuwe kathedraal. Op deze reconstructie van omstreeks 1350 werken ze nog hard aan de toren en is net de grote houten klokkenstoel gebouwd.

Gotische Domkerk in aanbouw

De Domtoren was in 1382 klaar. Daarna werkten ze door aan het koor van de kerk dat in 1410 helemaal klaar was. Het transept van de romaanse kerk werd gesloopt, zodat met het gotische dwarsschip begonnen kon worden.

Gotische Domkerk

In 1517 was het schip van de Domkerk min of meer voltooid. Alleen de overwelving met de bijbehorende luchtbogen moest nog worden gebouwd. Maar eerst werd de Domtoren grondig gerestaureerd. De aflatenhandel was de belangrijkste inkomstenbron voor de bouw van de toren. Dankzij Maarten Luther nam de aflatenhandel af, waardoor het werk in 1526 stil kwam te liggen.

Na de Reformatie

Na de Reformatie van 1580 werd Utrecht protestant. Daardoor was het verboden om openlijk katholiek te zijn. Protestanten namen de Domkerk in gebruik. Het bestuurscollege van de Dom was ook protestant geworden, waardoor het eigenaar bleef. In 1587 werd de Oudmunsterkerk gesloopt. Ten zuiden van de Dom ontstond toen een open terrein. Deze reconstructie laat de situatie zien van omstreeks 1670. 4 jaar later veranderde Utrecht drastisch door een van de zwaarste stormen ooit.

Onder het Domplein

Sporen van 2000 jaar Utrechtse geschiedenis liggen onder het Domplein. Archeologisch onderzoek vertelt ons meer over dit bijzondere Unesco-werelderfgoed.

Hulp en contact Erfgoed

Telefoon

14 030

E-mail

erfgoed@utrecht.nl