Stadhuis

Het oude stadhuis bestaat uit verschillende middeleeuwse huizen. Deze gebouwen zijn door de eeuwen heen meerdere malen verbouwd en met elkaar verbonden. Lees meer over hoe het stadhuis steeds weer veranderd is.

Al aan het begin van de9^e eeuw woonden er mensen op de plek van het stadhuis. Dat weten we omdat archeologen er enkele grote houten palen vonden die in de grond waren geslagen. Deze palen komen waarschijnlijk uit het jaar 806.

Rond 900 bestond de Oudegracht nog niet. Er was wel veel ander water. Bij de huidige Oudegracht en de Ganzenmarkt lag de rivier de Rijn. Handelaren konden via de Rijn dichtbij de pakhuizen komen. Er werden dijken en damwanden aangelegd om overstromingen tegen te gaan. Bij het stadhuis zijn daar sporen van gevonden.

11e en 12e eeuw

Rond 1040 zie je de romaanse Domkerk met op de voorgrond de Rijn. Links ter hoogte van de koeien en schuurtjes staat tegenwoordig het stadhuis. Rechts zie je enkele huizen van de handelswijk Stathe, met daar tussenin de oude insteekhaven. Op deze plek is nu de Oudegracht te vinden.

Huis Lichtenberg

Utrecht kreeg in 1122 stadsrechten. Kort daarna werd op de plek van het stadhuis het grote stenen huis Lichtenberg gebouwd. De voorgevel was op de oude loop van de Rijn gericht die stroomde ter hoogte van de Ganzenmarkt. De rivier was in die tijd nauwelijks meer bevaarbaar. De vorm van het huis is nog steeds terug te zien in de grote hal van het huidige stadhuis. Die is gebouwd in de 19^e eeuw. Onder het stadhuis liggen zelfs nog de kelders van huis Lichtenberg uit de 12^e eeuw.

Rond het jaar 1170 kwam een groot deel van de stad onder water te staan. Daarom werd een deel van de stad in de 12e en 13e eeuw opgehoogd. Ook op de plek van het stadhuis werd het land opgehoogd.

13e tot 18e eeuw

Kort na het ophogen werd het eerste huis van tufsteen gebouwd. HuisLichtenberg werd gebouwd op de plek waar nu de hoge pilaren van het stadhuis staan. De basis en de kelders zijn er nog steeds.

Tijdens een grote stadsbrand in 1253 ging huis Lichtenberg door de vlammen in rook op. Daarna werd het huis nog groter en mooier gemaakt. Het huis werd daarbij gedraaid. Zo kwam de voorgevel aan de Oudegracht te liggen. Het nieuwe Lichtenberg behoorde tot de grote stenen huizen in Utrecht. Deze werden ook wel 'stadskastelen' genoemd. Andere nog bestaande voorbeelden daarvan zijn Oudaen, Fresenburg en Drakenburg. In deze grote huizen woonden rijke patriciërsfamilies. In huis Lichtenberg woonde de invloedrijke familie Lichtenberg. Sommige Lichtenbergers schopten het zelfs tot burgemeester. In de 13e eeuw bouwden de Lichtenbergers ook Klein Lichtenberg. En aan de zuidzijde kwam een poortgebouw te staan met de naam Hasenberg. Daarna werd het gehele terrein ten noorden van Lichtenberg volgebouwd.

Hasenberg

In 1343 verhuisden de schepenen, de rechters van de stad, naar Hasenberg. Daarmee kwam voor het eerst een deel van het stadsbestuur naar de plek van het stadhuis. In het schepenhuis werd rechtgesproken over Utrechtse burgers. De veroordeelden hielden ze vast in de ondergelegen gevangenis. 

Gotische gevel

Rond 1520 werd Hasenberg grondig verbouwd. Het gebouw kreeg een uitbundige gotische gevel. Deze was versierd met tientallen beelden en leeuwen met vanen. Het ontwerp was van Dombouwmeester Claes Mertensz.

In 1528 kwam Keizer Karel V aan de macht in Utrecht. Hij wilde het nieuwe stadsbestuur bij elkaar in een gebouw hebben. Zo wilde Karel V dat Groot en Klein Lichtenberg samen met Hasenberg werden verbouwd tot 1 groot stadhuis. De stad vond de kosten te hoog. Daarnaast moest het net zo mooi verbouwde gotische Hasenberg weer worden afgebroken. Lichtenberg werd uiteindelijk in 1537 door de stad aangekocht en voor de raad ingericht. Maar de beoogde verbouwing liet op zich wachten.

Renaissance gevel 

Tussen 1537 en 1546 was er een grote verbouwing. Keizer Karel V wilde de huizen geschikt maken voor het hele Utrechtse stadsbestuur. Op hetzelfde moment werd de gevel in renaissance stijl voor huis Hasenberg gebouwd. De huizen Lichtenberg bleven hun oude, middeleeuwse uiterlijk houden. 

Karel V bezocht Utrecht in 1545 voor de tweede keer. Daarna werd er met het werk begonnen. Stadsbouwmeester Willem van Noort ontwierp een modern renaissance stadhuis. Maar daarvan werd uiteindelijk maar een deel gebouwd. Als eerste werd de gevel van Hasenberg naar achteren geplaatst. Deze werd vervangen door een mooie renaissance gevel. De beide huizen Lichtenberg bleven grotendeels gotisch, maar kregen wel wat renaissance details. Zo kwam er een balkon. Hier maakten de rechters besluiten en vonnissen bekend.

In 1647 werd het stadhuis aan de achterzijde vergroot. Het nieuwe deel aan het Oudkerkhof kreeg een classicistische gevel. Dat was toen de mode. 

19^e en 20^e eeuw

In 1830 werden Groot en Klein Lichtenberg en Hasenberg gesloopt. Zij maakten plaats voor een nieuw neoclassicistisch stadhuis. Het was geïnspireerd door de Griekse bouwkunst en ontworpen door stadsarchitect J. van Embden. In het gebouw moest het hele stadsbestuur passen. Het stadsbestuur had namelijk in de tijd van Napoleon veel nieuwe taken gekregen. 

In 1848 werd het stadhuis verder naar achteren uitgebreid. Zo ontstond voor het eerst in de geschiedenis een stadhuis dat groot genoeg was voor de taken van het stadsbestuur. De stad groeide snel en er kwamen meer taken bij. Het stadhuis werd al snel weer te klein. Diensten van de gemeente kregen een andere plek in de stad.

Ruimtegebrek

In 1846 werd het stadhuis aan de achterzijde uitgebreid. Tijdens een korte periode hadden vrijwel alle stedelijke ambtenaren daar een werkplek. Doordat er steeds meer ambtenaren nodig waren in de snel groeiende stad was er gebrek aan ruimte. Om genoeg plaats te hebben, werden begin 20e eeuw de huizen ten noorden van het stadhuis erbij getrokken. 

Rond 1930 werd het stadhuis nog verder uitgebreid. Er kwamen een aantal panden in rond het stadhuis bij. In 1940 voegden ze het nieuwe Burgerzaken aan de Minrebroederstraat eraan toe. Ondanks deze uitbreiding waren er nog steeds onvoldoende werkplekken voor alle ambtenaren.

21e eeuw

Renovatie in 2000

Architect Enric Miralles | Van doolhof tot open en ruimtelijk

In 1999 begon een grote verbouwing naar een ontwerp van de Spaanse architect Enric Miralles (1955-2000). Het monumentale gedeelte werd gerenoveerd en er kwam een nieuwbouwgedeelte. We zien nog steeds dat op deze plaats honderden jaren lang een stadsbestuur zat. Het 19^e-eeuwse stadhuis is voor een groot deel bewaard gebleven. Oudere sporen zijn terug te zien. Zelfs het allereerste huis Lichtenberg!

Miralles kreeg in 1997 de opdracht om van het stadhuis een open en bereikbaar gebouw te maken. Hij had veel respect voor de geschiedenis. Hij combineerde geschiedenis graag met nieuwe architectuur. Daarom kreeg Miralles de opdracht. De geschiedenis van het stadhuis moest weer zichtbaar worden volgens hem. Helaas overleed hij kort voor de oplevering.

Voor de renovatie was het stadhuis een vol gebouw met veel gangen en ruimtes. Het gebouw is nu open. De historische opbouw van de middeleeuwse panden is goed te zien. Oude scheidingsmuren zijn weer te herkennen. Met deze muren waren de oude grachtenpanden met elkaar verbonden. De vloerbedekking geeft de overgangen tussen de panden aan. De vloerbedekking is anders op deze plekken. De hoofdingang werd verplaatst naar een andere kant. Hierdoor ontstond een nieuw plein. Het nieuwe gedeelte van het stadhuis kwam daardoor niet aan de achterkant te liggen maar aan dit plein.

Renovatie in 2018-2019

De buiten- en binnenkant van het gebouw zijn opgeknapt. Het gebouw is duurzamer en veiliger gemaakt. Architectenbureau Van Hoogevest heeft het ontwerp gemaakt voor de renovatie. De renovatie en herinrichting is uitgevoerd met respect voor het werk van architect Enric Miralles.

• Virtuele reconstructie met de ontwikkeling van het stadhuis en de omgeving vanaf 1528.
• Boek 'Een waardig huis der stad' over de geschiedenis van het Utrechtse stadhuis.
• Brochure 'Gevels Utrechts stadhuis gereinigd met licht' (renovatie 2000).