Verhalen Domplein

Rondom het Domplein (ca. 40 -1670)

Ter hoogte van het Domplein bouwden de Romeinen omstreeks het jaar 42 castellum Traiectum. Het fort was onderdeel van een militair netwerk in de noordelijke grenszone van het Romeinse Rijk. Castella werden vooral gebouwd bij riviersplitsingen en in Utrecht ging het om de splitsing van de Rijn en de Vecht. Rechts en links van het castellum zijn op deze reconstructie huizen van de burgerlijke nederzetting te zien. Daar woonden de vrouwen en kinderen van de soldaten en waren werkplaatsen en herbergen te vinden. Aangezien niet bekend is hoe die huizen eruitzagen en waar ze precies stonden, gaat het hier – net als het fort zelf – om een impressie.

In de ruim 250 jaar dat de Romeinen hier waren, werd het castellum meerdere keren herbouwd. Begin derde eeuw werd de omwalling van hout en aarde vervangen door een tufstenen muur. Het castellum werd tegelijkertijd vergroot van 145 x 88 naar 152 x 124 meter. Het hoofdgebouw (principia) was al eerder in steen opgetrokken.

In 695 kreeg de Engelse zendeling Willibrord van de Frankische hofmeier Pepijn II het voormalige castellum in Utrecht toegewezen. Het moest dienen als uitvalsbasis om vanuit daar de Friezen ten noorden van de Rijn tot het christendom te bekeren. Doordat de splitsing tussen Rijn en Vecht niet ver van het oude castellum verwijderd was, lag Traiectum op een goede strategische plek voor de missie.

Willibrord herbouwde een wat ouder vervallen kerkje en wijdde dat aan Sint-Maarten, de beschermheilige van de Franken. Daarnaast bouwde hij nog een kloostergebouw en een ander kerkje dat hij wijdde aan Salvator.

 

Hier een impressie van de bisschoppelijke burcht rond het jaar 1000. Rechts staat de Domkerk of Maartenskerk die bisschop Balderik bouwde in de 10de eeuw. Links daarvan staat de vroegmiddeleeuwse Heilig Kruiskapel met links daarvan de Salvatorkerk. Mogelijk waren de verschillende kerkgebouwen via bovengrondse gangen – een soort van kloostergangen - met elkaar verbonden. Verder is nog een eerste versie van het bisschoppelijk paleis gereconstrueerd tegen de westmuur van de burcht. De huizen van de handelsnederzetting Stathe ter hoogte van de huidige Zadelstraat (links) en Steenweg (rechtsboven) zijn in grijs weergegeven. Bij Stathe staat ook een vroege versie van de Buurkerk. Rechts in de hoek loopt de rivier de Rijn.

De naar het westen uitgebreide bisschoppelijke burcht omstreeks het jaar 1040, gezien vanuit het zuidoosten. De nieuwe romaanse Dom van Adelbold werd in 1023 gewijd. De Dom heeft een voorplein (atrium) met links daarvan de Maartenstoren die onderdeel is van een poortgebouw. Links daarvan staan twee paleizen die via galerijen met de kerk verbonden zijn. Bisschop Bernold zal omstreeks 1040 de beide paleizen hebben voltooid, waarvan de rechter (paleis Lofen) voor de Duitse keizer was en de linker voor de Utrechtse bisschop zelf. Verder staan binnen de muren van de bisschoppelijk burcht nog de Salvatorkerk en de Heilig Kruiskapel.

De bisschoppelijke burcht in Utrecht omstreeks het jaar 1200. De immuniteitsterreinen van de kapittels van de Dom en Oudmunster (Salvator) waren rond 1050 door Bernold gesplitst. Aangezien de ruimte binnen het voormalige castellum beperkt was, werd het aan drie zijden uitgebreid. Daar werden vervolgens huizen voor de geestelijken van de twee kapittels gebouwd. De Salvatorkerk werd rond die tijd aanzienlijk vergroot. Na een brand van 1148 werd ook het koor van de Dom van Adelbold verlengd en voorzien van twee koortorens en vermoedelijk een kooromgang. Het nieuwe koor werd in 1173 gewijd.

In 1254 werd de eerste steen gelegd voor de nieuwe gotische Domkerk die op den duur de romaanse geheel moest vervangen. Begonnen werd met de straalkapellen rondom het koor van de Dom. Vanaf 1320 werd er ook gebouwd aan de grote Domtoren aan de westzijde van de nieuwe kathedraal. Op deze reconstructie van omstreeks 1350 wordt er nog hard gewerkt aan de toren en is net de grote houten klokkenstoel gereedgekomen.

Nadat de Domtoren in 1382 klaar was, werd er doorgewerkt aan het koor van de kerk dat in 1410 helemaal klaar was. Daarna werd het transept van de romaanse kerk gesloopt, zodat met het gotische dwarsschip begonnen kon gaan worden.

In 1517 was het schip van de Domkerk min of meer voltooid. Alleen de overwelving met de bijbehorende luchtbogen moesten nog worden gebouwd. Eerst werd echter begonnen met een grote restauratie van de Domtoren. Tijdens die restauratie stortte door toedoen van Maarten Luther de aflatenhandel in. Aangezien dat de belangrijkste inkomstenbron was voor de bouw van de Domkerk, kwam in 1526 het werk stil te liggen.

Na de reformatie van 1580 werd Utrecht protestant en was het verboden om openlijk de katholieke godsdienst te belijden. Ook de Domkerk werd in gebruik genomen door de protestanten. Het eveneens protestant geworden Domkapittel bleef wel eigenaar van de Dom. In 1587 werd de Oudmunsterkerk gesloopt waardoor er ten zuiden van de Dom een open terrein ontstond. Deze reconstructie laat de situatie zien van omstreeks 1670. Vier jaar later zou Utrecht dramatisch veranderen door de gevolgen van de zwaarste storm die de stad ooit getroffen heeft.

Hulp en contact Erfgoed

Telefoon

14 030

E-mail

erfgoed@utrecht.nl