Rondom de Jacobikerk

Scheepshout en kadeconstructies

Utrecht heeft haar ontstaan te danken aan de rivieren. Niet alleen vormde het zand dat het water had achtergelaten een kleine verhoging in het verder lege en natte land, zodat het daar goed geschikt was voor bewoning, maar tot aan het begin van de twintigste eeuw waren de rivieren ook de belangrijkste vervoerswegen. Al ten tijde van de Romeinen voeren er over de Rijn zwaar beladen schepen naar en langs Utrecht om de manschappen in de verschillende forten van proviand en bouwmaterialen te voorzien. Ook in de middeleeuwen laveerden de schippers met veel precisie hun lange schuiten door de rivierbochten van de Rijn en de Vecht, twee rivieren die van Utrecht een belangrijke handelsplaats zouden maken. Van dat Utrechtse scheepvaartverleden hebben de archeologen al heel wat sporen teruggevonden. En dan in de vorm van scheepswrakken en kadeconstructies. Kortgeleden zijn er in Leidsche Rijn meerdere Romeinse schepen aangetroffen. Maar al in de jaren dertig van de twintigste eeuw werd er in Zuilen het beroemde laat-tiende-eeuwse Utrechtse schip gevonden, dat vandaag de dag nog steeds in het Centraal Museum te bezichtigen is. In 1974 kwamen er tijdens archeologisch onderzoek bij de Waterstraat twee andere middeleeuwse schepen uit de modder tevoorschijn. Eén daarvan had met zijn ronde vorm veel weg van het in Zuilen gevonden schip, de andere was een lange platte schuit en paste meer in de scheepsbouwtraditie van de Romeinen. Beide schepen zijn rond het jaar 1000 gebouwd.

Een verdwenen haven

De gevonden schepen lagen in een zone waar zeven jaar later een middeleeuwse haven werd ontdekt. De Utrechtse archeologen waren door deze vondst met stomheid geslagen: tot dan toe was slechts bekend dat er een vroegmiddeleeuwse haven had gelegen bij de handelswijk Stathe, die lag tussen het huidige stadhuis en de Bakkerstraat. Nu was dus duidelijk dat de middeleeuwers ook hun handen uit de mouwen hadden gestoken om 800 meter meer naar het noorden een andere haven aan te leggen. Deze vondst kon echter gemakkelijk in verband worden gebracht met de problemen waarmee de handelaren van Stathe in de tiende eeuw te maken hadden gekregen. Door verzanding was de rivier de Rijn stoomafwaarts steeds moeilijker te bevaren en om de scheepvaart mogelijk te houden, werd er rond het jaar 1000 een kanaal gegraven van de Rijn naar de meer naar het noorden gelegen Vecht. En juist op de plek waar dat nieuwe kanaal - wat tegenwoordig het noordelijk deel is van de Oudegracht - in de Vecht uitmondde, werd dus rond die eerste millenniumwisseling een haven gebouwd. Maar liefst 140 meter kade werd er tijdens het onderzoek in 1981 blootgelegd. De kadeconstructies bleken te zijn gemaakt door de individuele eigenaren van de percelen langs de Waterstraat en waren daardoor allemaal verschillend. Alles wat voorhanden was, hadden ze in de kades verwerkt, zoals eikenhouten palen, elzenhout, zware planken en zelfs delen van gesloopte schepen. En daarmee vielen ook de scheepsvondsten van zeven jaar eerder op hun plaats. Zo bleek de bijna 22 meter lange platte schuit door de middeleeuwers deels te zijn gedemonteerd en afgezonken om de achterliggende kade te beschermen tegen de schurende werking van het rivierwater. Ook die kade zelf was met scheepshout verstevigd en wel met enkele gedecoreerde planken van een vikingschip.

En vergeten huizen

Maar het vele werk ten spijt zou de haven bij de Waterstraat maar enkele decennia bestaan. Dat kwam door een verschijnsel waar niemand rekening mee had gehouden: het havengebied lag in een - deels kunstmatige - binnenbocht. Daardoor begon de haven al snel te verzanden. De bewoners hebben nog uit alle macht geprobeerd om daaraan het hoofd te bieden door in dieper water een nieuwe kade te bouwen, maar het bleek tevergeefs. De haven bij de Waterstraat werd vanaf het jaar 1050 slechts een spoor uit het Utrechtse verleden. Over de huizen waar de handelaren gewoond hebben, is niet veel bekend. Ze waren, zoals in die tijd gebruikelijk was, gemaakt van hout en hadden zware palen als draagconstructie voor het dak. Resten van dergelijke huizen zijn gevonden bij de opgraving op het terrein van het politiebu­reau op het Paardenveld. Ook is er in 1985 een vergelijkbaar elfde-eeuws huis gevonden bij de Lange Lauwerstraat. Hoe de bewoners na het teloorgaan van de haven in hun levensonderhoud voorzagen, is onbekend. Maar bewoning bleef er wel en toen Utrecht in 1122 stadsrecht kreeg, vielen de huizen rondom de Waterstraat nog net binnen de toen aangelegde stadsverdediging. Ook deze voor Utrecht belangrijke periode heeft zijn sporen nagelaten, want tijdens de opgraving uit 1981 werd er een vierkant tufstenen gebouw aangetroffen, dat hoogstwaarschijnlijk een twaalfde-eeuwse verdedigingstoren is geweest. Veilig achter de Utrechtse muren kregen de bewoners rondom de Waterstraat alweer snel een haven terug, toen vanaf de twaalfde en dertiende eeuw de werven en kelders aan de Oudegracht werden gebouwd. En al wisten ze het zelf niet: het scheepvaart- en handelsverleden van de noordelijke binnenstad zou toen pas echt beginnen.

Meer verhalen uit de vroege middeleeuwen

Werkplek van een opgraving

Archeologen vinden dertien eeuwen bewoning in de Utrechtse wijk Zuilen

Archeologen van de gemeente Utrecht vinden bewijs voor dertien eeuwen geschiedenis.

Opgraving van een vroegmiddeleeuws schip

Een vroegmiddeleeuws schip ontdekt

Tientallen mooie objecten en duizenden kleine vondsten.

Rondom de Jacobikerk

In 1974 werden er bij de Waterstraat, vlakbij de Jacobikerk, twee middeleeuwse schepen gevonden.

Rondom de Pieterskerk

De archeologische sporen rondom de Pieterskerk doorsnijden de gehele Utrechtse geschiedenis.

Rondom de Paulusabdij

Sporen van een middeleeuws klooster.

Rondom de Nieuwe Kamp

Hoe hoger de Domtoren tijdens de bouw in de veertiende eeuw werd, des te mooier zal het uitzicht zijn geweest dat de werklieden op de houten steigers hadden.

Het Duitse Huis

Ouderliefde die ruim 1800 jaar later nog steeds het hart raakt.

Eten in de vroege middeleeuwen

Hertenpoten, hoppenbier en hamburgers. Zevenduizend jaar eten en drinken in Utrecht.

Excalibur uit de modder

Een bijzonder vroegmiddeleeuws zwaard uit de Kromme Rijn.

Oude nederzetting in utrecht

Een middeleeuws dorp aan de Oudwijkerdwarsstraat

Onverwacht op bewoning uit de zevende en achtste eeuw na Christus gestuit.