Het Domplein

Het hart van de Utrechtse geschiedenis

Als het mogelijk zou zijn de geluiden uit het verleden nog een keer te horen, dan zou op het Domplein een wonderlijke kakofonie weerklinken. Bevelen van Romeinse legeraanvoerders, vermengd met verstilde Latijnse gezangen van middeleeuwse geestelijken. En kerkklokken die oproepen voor de eredienst, overschreeuwd door de beeldenstormers die met veel kabaal het interieur van de Domkerk aan puin slaan. Maar ook de ontelbare hamerslagen van de beeldhouwers of het gesteun van de werklieden die de zware natuurstenen pilasters hoog de Domtoren in moeten hijsen, zouden te horen zijn. Net als het aanzwellende gehuil van de wervelstorm die in 1674 het schip van de gotische Dom fataal zou worden. Een kakofonie kortom waarin de gehele Utrechtse geschiedenis voorbij zou komen, want in de afgelopen tweeduizend jaar is het maar weinig echt stil geweest op het Domplein.

Kakofonie van sporen

Die hele Utrechtse geschiedenis ligt ook opgestapeld in de grond onder het Domplein. En wie denkt dat de tijdslagen daar keurig chronologisch liggen opgestapeld, komt bedrogen uit. Want ook de Romeinse, middeleeuwse en latere bewoning vormen veelal een 'kakofonie' van sporen, waardoor archeologie vaak niet veel meer is dan het ontwarren van de tijd. Zo gaan de oudste sporen op het Domplein terug tot de jaren veertig van de eerste eeuw, toen de Romeinen daar een fort (castellum) bouwden op de zuidelijke oever van de Rijn. De torens en barakken van dat castellum, dat de naam Traiectum kreeg die verwees naar een doorwaadbare plaats of brug over de Rijn, waren oorspronkelijk gebouwd van hout. Dat gold ook voor het hoofdgebouw, de principia, dat vrijwel midden in het fort lag. Om het legerkamp lag een aarden wal met een droge gracht er omheen. In het begin van de derde eeuw werd de wal vervangen door een tufstenen muur. Ook de principia werd in die tijd uit deze steen opgetrokken en tegelijkertijd werd het fort vergroot van 145 bij 88 meter tot 152 bij 124 meter. De afmetingen van dat derde-eeuwse castellum zouden bepalend zijn voor de ontwikkelingen in al de daaropvolgende eeuwen. Want zowel alle kerken, als de Domtoren en alle andere geestelijke en keizerlijke gebouwen die op het Domplein zouden verrijzen, werden binnen de muren van dit castellum gebouwd.

Kwetsbaar bodemarchief

Hoewel het Domplein het hart van de Utrechtse geschiedenis is, herbergt het nog veel geheimen. Deels komt dat doordat er sinds de jaren twintig van de vorige eeuw maar vijf procent van het gehele oppervlak archeologisch is onderzocht. Daarbij komt dat bij die eerste onderzoeken er vooral aandacht was voor het Romeinse verleden, waardoor de middeleeuwse sporen niet of nauwelijks zijn bekeken. Daardoor zijn er met name rond de vroegmiddeleeuwse geschiedenis van het Domplein nog veel onbeantwoorde vragen. Zo is uit historische bronnen bekend dat de Angelsaksische zendeling Willibrord aan het begin van de achtste eeuw op het Domplein een zevende-eeuws kerkje herstelde en daarnaast nog een nieuwe kerk bouwde. Maar waar deze aan Sint-Maarten en Sint-Salvator gewijde kerken hebben gestaan, is nog steeds onbekend. Om deze en andere vragen goed te kunnen beantwoorden, zou eigenlijk het hele Domplein archeologisch onderzocht moeten worden, maar dat is niet mogelijk omdat het plein een archeologisch rijksmonument is. En dat is maar goed ook. De sporen die daar in de grond liggen, kunnen namelijk maar een keer worden geraadpleegd en de kans is groot dat toekomstige archeologen veel betere onderzoeksmiddelen hebben dan die van vandaag de dag. Zo hebben de huidige archeologen alweer veel betere onderzoeksmiddelen tot hun beschikking dan hun voorgangers van bijvoorbeeld vijftig jaar geleden. Zeker bij een zo belangrijk maar kwetsbaar bodemarchief als op het Domplein is dus voorzichtigheid geboden en is geduld een schone zaak.

Inventariseren en digitaliseren

Om toch een beter inzicht te krijgen in de geschiedenis van het Domplein is de gemeente Utrecht bezig al het gedane onderzoek te inventariseren en te digitaliseren. Zo blijken de twintigste-eeuwse onderzoekers verschillende meetsystemen te hebben gebruikt. Door alle tekeningen de juiste geografische coördinaten mee te geven, kunnen de oude bewoningssporen die in de verschillende onderzoeken zijn aangetroffen veel beter aan elkaar gekoppeld worden. En dat kan wel eens veel helpen om de tijd die sinds de Romeinen op het Domplein verstreken is, beter te ontwarren.

Meer verhalen uit de Romeinse tijd

Vondsten uit de Romeinse tijd

Bij archeologisch onderzoek in Leidsche Rijn, vlak naast Castellum Hoge Woerd (gemeente Utrecht).

Romeins schip in museum

Romeinse schip De Meern 1

De Meern 1 is het meest compleet bewaarde Romeinse rivierschip dat in Noordwest-Europa.

Een Romeinse brug in Rijnvliet

In 2018 vonden archeologen een Romeinse brug in Rijnvliet

Rondom de Plompetorengracht

In de ruim tweehonderd archeologische opgravingen die er sinds 1972 is er veel over het leven in de stad bekend geworden.

Rondom de Pieterskerk

De archeologische sporen rondom de Pieterskerk doorsnijden de gehele Utrechtse geschiedenis.

De ballistapijl van De Meern

De vondst van de pijl is van grote waarde voor de internationale archeologie en werpt nieuw licht op de Romeinse legeruitrusting.

Het Domplein

Archeologische opgraving op het Domplein in 1936.